रसुवागढी र कोरला नाका अवरुद्ध भएपछि चीनसँगको व्यापार सहज बनाउन तातोपानी नाका सञ्चालनमा ल्याउन नेपालले कूटनीतिक प्रयास तीव्र पारेको छ। तर सुरक्षा संवेदनशीलता, सडकको अवस्था र पहिरोको जोखिमलाई कारण देखाउँदै चिनियाँ पक्षले नाका दीर्घकालीन रूपमा सञ्चालन गर्ने विषयमा अझै स्पष्ट सहमति दिएको छैन।

गत भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको बाढीले रसुवागढी नाका प्रभावित भएपछि नेपालले सिन्धुपाल्चोकस्थित तातोपानी नाका खोल्न चीनसँग आग्रह गरेको थियो। तर चिनियाँ पक्षले तातोपानीभन्दा रसुवागढी नाका पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सहयोग गर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिएको छ। कोरला नाका पनि बाढी तथा पहिरोका कारण प्रभावित भएपछि चीनबाट सामान आयात गर्ने व्यवसायी थप समस्यामा परेका छन्।

नाका सञ्चालनका लागि नेपाल हिमालय सीमापार वाणिज्य संघ, नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ, परराष्ट्र मन्त्रालय र सम्बन्धित सरकारी निकायले चिनियाँ पक्षसँग पहल गरिरहेका छन्। सिन्धुपाल्चोकका प्रमुख जिल्ला अधिकारी शशिधर घिमिरेका अनुसार नाका खोल्ने विषयमा छलफल भइरहेको भए पनि अन्तिम निर्णय भइसकेको छैन।

चिनियाँ राजदूत झाङ माओमिङले आपूर्तिमन्त्री दीपककुमार साहसँगको भेटमा चाडपर्वलाई लक्षित गरेर छोटो अवधिका लागि नाका सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना रहेको बताएका थिए। तर दीर्घकालीन सञ्चालनका लागि थप अध्ययन आवश्यक रहेको उनको भनाइ थियो। चिनियाँ पक्षले सुरक्षा चुनौती, सामान ढुवानी तथा व्यवस्थापनका कठिनाइ र बारम्बार हुने पहिरोलाई नाका सञ्चालनका प्रमुख समस्याका रूपमा औँल्याएको छ।

नेपालतर्फको सडकको अवस्था बुझ्न चिनियाँ दूतावासका कर्मचारीसहितको टोलीले स्थलगत निरीक्षणसमेत गरेको थियो। नेपाली अधिकारीहरूका अनुसार निरीक्षण टोलीले सडकको अवस्था हेरेपछि नाका सञ्चालन गर्न सकिने निष्कर्ष निकालेको भए पनि चिनियाँ पक्षबाट औपचारिक निर्णय आउन बाँकी छ।

तातोपानी नाका किन महत्त्वपूर्ण?

व्यापार विज्ञहरूका अनुसार तातोपानी नाका काठमाडौंसँग नजिक भएकाले सामान ढुवानी गर्न अन्य उत्तरी नाकाको तुलनामा सहज र सस्तो पर्छ। नेपाल हिमालय सीमापार वाणिज्य संघका अध्यक्ष रामहरि कार्कीका अनुसार तातोपानीबाट सामान काठमाडौं आइपुग्न सामान्यतया १० देखि १२ दिन लाग्छ भने कोरला नाकाबाट १४ देखि १५ दिन लाग्न सक्छ।

ढुवानी खर्चमा पनि ठूलो अन्तर रहेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। तातोपानीबाट एउटा कन्टेनर ल्याउँदा करिब ५० हजार रुपैयाँ खर्च हुने तर कोरलाबाट ल्याउँदा करिब पाँच लाख रुपैयाँसम्म लाग्ने बताइएको छ। जाडोयाममा हिमपात र अत्यधिक चिसोका कारण कोरला नाका सञ्चालन थप कठिन हुने भएकाले तातोपानी नाका खुलाउनु आवश्यक रहेको व्यवसायीहरूले बताएका छन्।

सुरक्षा र तिब्बती शरणार्थीको विषय पनि जोडिएको आशंका

तातोपानी नाका सञ्चालनमा चीनको अनिच्छुकताका पछाडि भौतिक पूर्वाधार र प्राकृतिक जोखिमबाहेक सुरक्षा तथा भूराजनीतिक चासो पनि रहेको नेपाली अधिकारीहरूको आशंका छ। सीमापार व्यापारसँगै तिब्बती मूलका व्यक्तिको आवागमन हुन सक्ने विषयमा चीन संवेदनशील रहेको सुरक्षा स्रोतहरूको भनाइ छ।

विगतमा तिब्बती शरणार्थीको आवागमन र उनीहरूको भारततर्फको यात्रालाई लिएर नेपाल तथा चीनबीच सुरक्षा चासो देखिँदै आएको थियो। सीमावर्ती क्षेत्रमा चीनविरोधी गतिविधि हुन सक्ने आशंकासमेत चिनियाँ अधिकारीहरूले व्यक्त गर्ने गरेको समाचारमा उल्लेख छ। यद्यपि, यी विषयलाई नाका नखुल्नुको प्रमाणित एकमात्र कारणका रूपमा लिन सकिने अवस्था छैन।

भूकम्पपछि नियमित सञ्चालन हुन सकेन

२०७२ सालको भूकम्पपछि तातोपानी नाका पूर्ण रूपमा बन्द भएको थियो। पाँच वर्षपछि २०७६ जेठमा पुनः सञ्चालनमा आए पनि व्यापारिक गतिविधि अपेक्षित रूपमा विस्तार हुन सकेन। त्यसपछि नाका खुल्ने र बन्द हुने क्रम जारी रह्यो। २०८० सालमा चीनतर्फ नेपाली वस्तु निर्यात गर्ने बाटो खुले पनि नेपालले आफ्नो उत्पादन पर्याप्त मात्रामा चीन पठाउन नसकेको व्यवसायीहरू बताउँछन्।

नेपालले तातोपानी नाका सञ्चालनका लागि विभिन्न राजनीतिक तहमा पहल गर्दै आएको छ। पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले समेत चीन भ्रमणका क्रममा नाका खुलाउने विषय उठाएको बताएका थिए। चीनका लागि प्रस्तावित नेपाली राजदूत डा. कल्याणराज शर्माले पनि संसदीय सुनुवाइका क्रममा यस विषयलाई प्राथमिकतामा राख्ने बताएका थिए।

रसुवागढी र कोरला नाकामा अवरोध हुँदा तातोपानीको महत्त्व अझ बढेको छ। तर नाका खुलाउने विषयमा नेपालले कूटनीतिक प्रयास जारी राखे पनि चीनको अन्तिम निर्णय आउन बाँकी छ। यसको प्रत्यक्ष असर व्यापारिक आपूर्ति, ढुवानी लागत र चाडपर्वका लागि सामान मगाएका व्यवसायीमा परेको छ।