जनकपुर । सूर्यदेवप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै प्रकृति र परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गरिने छठ पर्व आजदेखि सुरु भएको छ। तराई–मधेशमा विशेष महत्वका साथ मनाइने यो पर्व पछिल्लो समय काठमाडौंसहित पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा समेत विस्तार हुँदै गएको छ।

चार दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार मनाइने छठमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई पूजा गर्ने गरिन्छ। अन्य पर्वभन्दा फरक विशेषता बोकेको छठले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, शुद्धता, समानता र सामाजिक एकताको सन्देश दिने गर्दछ।

धार्मिक मान्यताअनुसार छठीमाता र सूर्यदेवको आराधना गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति, सन्तानको दीर्घायु तथा समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास छ। महाभारतकालमा पाण्डवहरूले आफ्नो अज्ञातवास सफलताको कामना गर्दै सूर्यदेवको उपासना गरेको प्रसंगसँग पनि यस पर्वलाई जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

चार दिनका चार विशेष विधि

छठ पर्वको पहिलो दिनलाई ‘नहाय–खाय’ भनिन्छ। यस दिन व्रतालुले स्नान गरी घर तथा पूजा गर्ने स्थान सफा गर्छन्। सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्दै माछामासु, लसुन, प्याजलगायत खानेकुरा त्यागेर व्रतको सुरुवात गरिन्छ।

दोस्रो दिन अर्थात् पञ्चमीमा ‘खरना’ विधि गरिन्छ। यस दिन व्रतालु दिनभर उपवास बसेर साँझ चन्द्रदर्शनपछि दूध र चामलबाट तयार पारिएको खीर तथा अन्य प्रसाद ग्रहण गर्छन्। खरनापछि छठको मुख्य निर्जला व्रत सुरु हुन्छ।

तेस्रो दिन षष्ठीका अवसरमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिइन्छ। यस दिन ठकुवा, भुसवा, फलफूल, नरिवल, केरा, उखुलगायत पूजाका सामग्री बाँसका ढक्की र अन्य भाँडामा सजाएर नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा लगिन्छ। परिवार र आफन्तसँगै घाटमा पुगेर भक्तिभावका साथ सूर्यको आराधना गरिन्छ।

चौथो तथा अन्तिम दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि पर्व सम्पन्न हुन्छ। व्रतालु पुनः जलाशयमा पुगेर सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्छन्। त्यसपछि छठको प्रसाद ग्रहण गरी व्रत समापन गर्ने परम्परा छ।

सामाजिक सद्भाव र समानताको सन्देश

छठ पर्व धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक एकताको प्रतीकका रूपमा पनि परिचित छ। यस अवसरमा विभिन्न जातजाति, समुदाय र वर्गका मानिस एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा तथा उत्सवमा सहभागी हुन्छन्। पूजाघाटमा सबैले समान रूपमा सहभागिता जनाउने परम्पराले सामाजिक सद्भाव र समानताको भावनालाई बल पुर्‍याउँछ।

यस पर्वको अर्को विशेषता कृषि उत्पादन र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध हो। आफ्नै खेतबारीमा उत्पादन भएका अन्न, फलफूल तथा स्थानीय सामग्री पूजामा प्रयोग गरिन्छ। यसले कृषि, प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ।

पहिले मिथिला र तराई–मधेश क्षेत्रमा बढी प्रचलित छठ अहिले काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पनि मनाउन थालिएको छ। रोजगारी र अन्य कारणले आफ्नो जन्मथलोबाट टाढा रहेका मानिससमेत पर्व मनाउन घर फर्कने भएकाले यसले पारिवारिक भेटघाट र आत्मीयता बढाउने अवसर प्रदान गर्छ।

यस वर्ष आइतबार साँझ अस्ताउँदो सूर्य र सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएसँगै चारदिने छठ पर्व सम्पन्न हुनेछ।