अमेरिका — एचआईभी संक्रमणबाट जोगिन प्रयोग गरिने नयाँ औषधि लेनकापाभीरलाई रोकथामका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण प्रगतिका रूपमा हेरिएको छ। वर्षमा दुईपटक मात्र इन्जेक्सनमार्फत प्रयोग गर्न सकिने भएकाले यसले नियमित रूपमा औषधि सेवन गर्न कठिन हुने व्यक्तिका लागि नयाँ विकल्प थपेको छ।

गिलियड साइन्सेसले विकास गरेको यो औषधि संक्रमण हुनुअघि जोखिम कम गर्न प्रयोग गरिने प्रि–एक्सपोजर प्रोफिल्याक्सिस (प्रि–ईपि) अन्तर्गत पर्छ। सन् २०२४ मा दक्षिण अफ्रिका र युगान्डामा २ हजारभन्दा बढी युवती सहभागी परीक्षणमा लेनकापाभीर प्रयोग गर्ने समूहका कुनै पनि सहभागीमा एचआईभी संक्रमण नदेखिएको बताइएको छ।

डाक्टर्स विदाउट बोर्डर्स (एमएसएफ)की ग्लोबल एचआईभी प्रमुख कार्लोटा बाप्टिस्टा दा सिल्भाले यसलाई पछिल्लो दशकमा एचआईभी रोकथामका क्षेत्रमा आएको महत्वपूर्ण नयाँ विकल्पका रूपमा उल्लेख गरेकी छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ)ले पनि लामो समयसम्म प्रभाव दिने इन्जेक्सनलाई एचआईभी रोकथामका लागि थप प्रि–ईपि विकल्पका रूपमा सिफारिस गरेको छ। दैनिक गोलीको सट्टा छ महिनामा एकपटक प्रयोग गर्नुपर्ने भएकाले नियमित औषधि सेवनमा समस्या हुने व्यक्तिका लागि यो उपयोगी हुन सक्ने बताइएको छ।

महँगो मूल्य मुख्य समस्या

औषधिको प्रभावकारिता उच्च भए पनि यसको विश्वव्यापी पहुँचमा मूल्य ठूलो अवरोध बनेको छ। अमेरिकामा लेनकापाभीरको वार्षिक लागत करिब २८ हजार अमेरिकी डलर रहेको बताइएको छ।

यद्यपि ठूलो परिमाणमा जेनेरिक उत्पादन सुरु भएपछि यसको वार्षिक लागत प्रतिव्यक्ति करिब ४० डलरसम्म झर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए)ले सन् २०२५ जुनमा एचआईभी रोकथामका लागि लेनकापाभीरलाई स्वीकृति दिएको थियो। तर न्यून तथा मध्यम आय भएका धेरै मुलुकमा सस्तो जेनेरिक संस्करण व्यापक रूपमा उपलब्ध हुन अझै समय लाग्ने देखिन्छ।

२६ मध्यम आय भएका देश लाइसेन्सबाट बाहिर

एमएसएफका अनुसार गिलियडले जेनेरिक उत्पादनका लागि गरेको लाइसेन्स सम्झौतामा कम्तीमा २६ मध्यम आय भएका देश समावेश छैनन्। ब्राजिल, मेक्सिको, अर्जेन्टिना र पेरु पनि यस समूहमा रहेका छन्।

एमएसएफका अनुसार यी देशहरूमा सन् २०२३ मा विश्वभर भएका नयाँ एचआईभी संक्रमणमध्ये करिब २३ प्रतिशत हिस्सा थियो।

गिलियडले भने ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियन क्षेत्रका १४ देशका लागि प्यान अमेरिकन हेल्थ अर्गनाइजेसनसँग छुट्टै सम्झौता गरेको छ। तर एमएसएफले यस्तो व्यवस्थाले देशहरूलाई सस्तो जेनेरिक औषधि आफैं खरिद गर्नेभन्दा कम्पनीको आपूर्तिमा निर्भर बनाउने तर्क गरेको छ।

मानवीय संकटमा प्रयोग झन् महत्वपूर्ण

युद्ध, विस्थापन र अन्य मानवीय संकटबाट प्रभावित समुदायमा लेनकापाभीरको आवश्यकता अझ बढी हुन सक्ने एमएसएफको भनाइ छ। यस्ता परिस्थितिमा दैनिक औषधि नियमित रूपमा सेवन गर्न कठिन हुनुका साथै यौन हिंसाको जोखिमसमेत बढ्न सक्ने भएकाले एचआईभी रोकथामका प्रभावकारी उपाय आवश्यक पर्ने बताइएको छ।

एमएसएफले आफ्ना स्वास्थ्य कार्यक्रमका लागि गिलियडबाट प्रत्यक्ष रूपमा औषधि खरिद गर्न लामो समयदेखि प्रयास गरे पनि अनुमति नपाएको जनाएको छ।

गिलियडले भने नाफारहित आपूर्ति, रोयल्टी नलिने लाइसेन्स र विभिन्न क्षेत्रसँगको सम्झौतामार्फत औषधिको पहुँच विस्तार गर्ने योजना रहेको जनाएको छ। कम्पनीले सन् २०२८ सम्म ३० लाख मानिसलाई पुग्ने गरी लेनकापाभीर उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको बताएको छ।

पेटेन्टका कारण रोकिए वैकल्पिक कानुनी बाटो

सस्तो औषधि उपलब्ध गराउन पेटेन्टसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था प्रयोग गर्न सकिने विकल्प पनि छ। विश्व व्यापार संगठन (डब्ल्यूटीओ)का नियमअन्तर्गत निश्चित सार्वजनिक स्वास्थ्य परिस्थितिमा सम्बन्धित सरकारले पेटेन्टधारी कम्पनीको अनुमति नलिई औषधि उत्पादन वा आयात गर्न सक्ने व्यवस्था छ।

सन् २००१ को दोहा घोषणाले पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि यस्तो अधिकारलाई मान्यता दिएको थियो। ब्राजिलले यसअघि सन् २००७ मा एचआईभी उपचारमा प्रयोग हुने एफाभिरेन्जका लागि अनिवार्य लाइसेन्सको व्यवस्था गरेको थियो।

एमएसएफले लेनकापाभीरको सस्तो जेनेरिक संस्करणमा पहुँच नपाएका देशहरूले अनिवार्य लाइसेन्स, सरकारी प्रयोगको अनुमति वा पेटेन्टको वैधतामाथि कानुनी चुनौती जस्ता उपाय अपनाउन सक्ने जनाएको छ।

यसरी लेनकापाभीरको प्रभावकारितासँगै यसको मूल्य, उत्पादन र विश्वव्यापी वितरणको विषय पनि एचआईभी रोकथामको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ।