✍️ रामबहादुर सुनार

आजको युग डिजिटल क्रान्तिको युग हो। फेसबुक, ट्विटर (हाल एक्स), इन्स्टाग्राम, टिकटक, युट्युबजस्ता सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूले सामाजिक आन्दोलनको स्वरूप नै बदलिदिएका छन्। विशेषगरी नेपाल र भारतजस्ता दक्षिण एसियाली देशहरूमा, जहाँ जातीय विभेद र छुवाछूतको समस्या अझै गहिरो छ, डिजिटल माध्यमले दलित समुदायको आवाज सशक्त बनाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

पहिले दलित समुदायका पीडा, अन्याय र विभेदका घटनाहरू प्रायः स्थानीय तहमा सीमित रहन्थे। मुख्यधाराका मिडियाले यस्ता मुद्दालाई प्राथमिकतामा राख्दैनथे। तर आजको डिजिटल युगमा दलित युवाहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना अनुभव साझा गर्ने, भिडियो बनाउने र अभियान सञ्चालन गर्ने अवसर पाएका छन्।

नेपालमा २०२० मा रुकुम र रूपन्देहीमा भएका दलित युवकमाथिको हत्या तथा भारतमा भएको अंगिरा पासी घटनाले डिजिटल माध्यममार्फत राष्ट्रव्यापी आक्रोश सिर्जना गर्‍यो। अमेरिकाको #BlackLivesMatter आन्दोलनबाट प्रेरित हुँदै नेपाल र भारतमा #DalitLivesMatter ह्यासट्यागले जातीय हिंसा र छुवाछूतविरुद्ध व्यापक आवाज उठायो।

नेपालमा युवा पुस्ताले फेसबुक, ह्वाट्सएप, टिकटक, इन्स्टाग्राम र डिस्कोर्डजस्ता माध्यम प्रयोग गरेर छुवाछूतका घटनाहरू, मन्दिर प्रवेशमा रोक, अन्तरजातीय विवाहमा हुने विभेद, रोजगारीमा असमानता जस्ता विषयहरू सार्वजनिक गर्दै आएका छन्। भारतमा पनि #DalitLivesMatter, #CasteIsNotPast, #JusticeForHathrasVictim जस्ता डिजिटल अभियानहरूले जातीय हिंसाका घटनाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म उजागर गरेका छन्। यसले जनचेतना मात्र बढाएको छैन, नीति निर्माता र सरकारमाथि समेत दबाब सिर्जना गरेको छ।

डिजिटल माध्यमले दलित आन्दोलनलाई नयाँ शक्ति प्रदान गरेको छ। घटनाको तत्कालता र सूचनाको तीव्र फैलावटका कारण केही घण्टामै हजारौँदेखि लाखौँ मानिससम्म सन्देश पुग्न सक्छ। स्मार्टफोन र इन्टरनेटको पहुँचले अभियानहरू कम लागतमा र सजिलै सञ्चालन गर्न सम्भव बनाएको छ। साथै, डिजिटल प्लेटफर्महरूले समुदाय निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। दलित युवाहरू अनलाइन समूहहरूमा छलफल गर्छन्, रणनीति बनाउँछन् र एक–अर्कालाई समर्थन प्रदान गर्छन्।

डिजिटल माध्यमले नेपाल, भारत, बंगलादेश र श्रीलंकाजस्ता देशका दलित समुदायबीच अन्तर्राष्ट्रिय एकताको भावना पनि विकास गरेको छ। नेपालमा Dalit Lives Matter Nepal जस्ता अभियानहरूले ‘Caste Conversation’ जस्ता अनलाइन कार्यक्रममार्फत युवाहरूलाई जातीय विभेदबारे गहिरो छलफल गर्न प्रेरित गरेका छन्। २०२० को रुकुम घटनापछि भएका लाखौँ पोस्ट, सेयर र अनलाइन पिटीशनहरूले आन्दोलनलाई थप बलियो बनायो। भारतमा हथरस काण्डपछि पनि यस्तै डिजिटल अभियानहरूले राष्ट्रव्यापी विरोध प्रदर्शनलाई मजबुत बनाए।

डिजिटल माध्यमले नीतिगत परिवर्तनको मागलाई समेत सशक्त बनाएको छ। नेपालमा जातीय छुवाछूत (कसुर र सजाय) ऐन, २०६३ को प्रभावकारी संशोधनको माग अनलाइन अभियानमार्फत व्यापक रूपमा उठ्यो। भारतमा पनि सामाजिक सञ्जालले दलित मुद्दालाई मुख्यधाराको राजनीतिक एजेन्डामा ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। टिकटकमा बनेका छोटा, व्यंग्यात्मक र सन्देशमूलक भिडियोहरूले शिक्षित वर्गलाई समेत सोच्न बाध्य बनाएका छन्।

यद्यपि डिजिटल माध्यमको शक्ति ठूलो भए पनि चुनौती र जोखिमहरू पनि कम छैनन्। गलत सूचना र फेक समाचारले आन्दोलनलाई कमजोर बनाउन सक्छ। दलित अभियन्ताहरूले ट्रोलिङ, साइबर हिंसा र धम्कीको सामना गर्नुपर्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट पहुँच सीमित भएकाले सबैको आवाज समान रूपमा फैलिन सकेको छैन। कतिपयले केवल लाइक र सेयरमै सीमित भई आफ्नो दायित्व पूरा भएको ठान्छन्, जबकि वास्तविक परिवर्तनका लागि सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ।

यद्यपि, डिजिटल अभियानले भौतिक आन्दोलनको पूरकको रूपमा काम गरेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन। २०२५ मा नेपालमा देखिएको जेन–जी आन्दोलनले डिजिटल र भौतिक आन्दोलन सँगसँगै अघि बढ्दा मात्र ठूला परिवर्तन सम्भव हुने स्पष्ट सन्देश दिएको छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, डिजिटल माध्यमले दलित आन्दोलनलाई आधुनिक, गतिशील र विश्वव्यापी बनाएको छ। युवा पुस्ताले सामाजिक सञ्जाललाई हतियार बनाएर छुवाछूत, आर्थिक विभेद र सामाजिक अन्यायविरुद्ध निरन्तर संघर्ष गरिरहेको छ। यसले आवाज मात्र फैलाएको छैन, एकता र सामूहिक चेतनाको भावना पनि निर्माण गरेको छ। तर दिगो परिवर्तनका लागि डिजिटल अभियानलाई भौतिक संघर्षसँग जोड्न अनिवार्य छ। आगामी पुस्ताले डिजिटल माध्यमको शक्तिलाई अझ सचेत र प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्दै समानता र सम्मानमा आधारित समाज निर्माण गर्न सक्नेछ।